Erfgoed Leiden en omstreken

Info

Verhaal: Snijramen

  • Leiden
  • Geschiedenis 1500-1600
  • Geschiedenis 1601-1700
  • Geschiedenis 1701-1800
  • Geschiedenis 1801-1900
  • Geschiedenis 1901-1950
  • Gebouwen

Snijramen en bovenlichten in Leiden. (gevelteken)

Wat is een bovenlicht?

Een bovenlicht is het raam boven de (voor)deur, dat er voor zorgt dat er licht in de gang valt. Pas in de loop van de 17e eeuw kwamen de eerste huizen met een gang. Voor die tijd viel je meteen met de deur in huis, in woonkamer of winkel wel te verstaan. Overigens kan een raam ook gesitueerd zijn boven een ander raam. Ook dan heet het een bovenlicht.

De huizen in de 17e eeuw hadden kruisvensters, waarvan de bovenramen gevuld waren met glas-in-lood , bestaande uit kleine ruitjes, aangezien men nog niet in staat was om groter vlakglas te maken. In de loop van de 17e eeuw kwamen de eerste houten sponningen in gebruik. Dat was goedkoper dan lood. Maar de ruitjes bleven nog steeds vrij klein.

De benedenramen konden doorgaans worden toegedekt met houten luiken. De bovenlichten hadden zulke luiken niet.

Aangezien een bovenlicht boven de voordeur een centrale plaats in de gevel heeft, konden de mensen door er een ornament in te plaatsen, laten zien dat ze welgesteld waren. De eerste ornamenten kwamen dan ook voor in huizen van de gegoede burgerij.

Ze werden gemaakt in de mode van de tijd. Er werd gewerkt met houten sponningen met daar tussenin kleine stukjes glas. Aangezien het ornament uit hout werd gesneden worden het snijramen genoemd. Doordat de mode van de tijd steeds veranderde, kwamen er ook steeds weer andere typen snijramen.

Steeds minder complex
Meestal gaat een ontwikkeling van heel simpel naar steeds ingewikkelder. Bij de snijramen zien we eigenlijk het omgekeerde. De oudste snijramen zien er heel complex uit, terwijl de latere juist heel sterk vereenvoudigd zijn.

Wanneer spreek je van een snijraam?

Hoewel de roeden nodig waren om kleinere stukje glas vast te zetten, heeft de term snijraam betrekking op het houtsnijdersvak. Denk maar aan de uitdrukking: dat snijdt wel/geen hout. Ook als er in de 19e eeuw en daarna een complete glasruit achter het houtgesneden ornament geplaatst wordt, kun je dus nog steeds van snijraam spreken.

Hoe oud zijn snijramen?

De ouderdom van een bovenlicht correspondeert maar in zeldzame gevallen met de ouderdom van het pand. De houten snijramen zijn aan vermolming onderhevig en wanneer het tijd werd om het bovenlicht te vervangen werd gekozen voor een nieuw bovenlicht in de dan gangbare stijl. Het snijraam is dus óf even oud óf jonger dan de gevel.

De oudst bekende snijramen stammen uit de periode van Lodewijk XIV en daarna, ruwweg 1700-1750, de Lodewijk XIV-stijl. Ze zijn dan nog niet erg in de mode. Het bovenlicht fungeert aanvankelijk als een vooruitgeschoven ‘post’ van het binneninterieur. Het moet indruk maken op de bezoeker. Gaandeweg de Lodewijkstijlen komen er meer snijramen. Aan Amsterdamse grachtenpanden zie je dat er in het eerste kwart van de 19e eeuw erg veel ambitie was om een snijraam te laten maken. Men zag het van mekaar en de een wilde natuurlijk niet onderdoen voor de ander.
Rond 1850 komt de industrie met gietijzeren levensbomen. Dan kan ook de minder welgestelde boer en burger zich een ornament in het bovenlicht permitteren. Snijramen hebben dan, voor zover ze nog gesneden worden, hun beste tijd gehad. De roeden worden smal en zonder versiering en de timmerman kan het leveren. Er hoeft geen vakbekwame houtsnijder meer aan te pas te komen. Rond 1880 doet de portiek zijn intree in de gevel. Dit gaat samen met de terugkeer van het glas-in-lood in het bovenlicht en met tegeltableau’s langs de zijkanten van de portiek (Jugendstil).

Pas nu in onze tijd zijn er weer meer houtsnijders actief en komen er weer nieuwe snijramen in het publiek domein. De Leidse binnenstad heeft van alle perioden wel iets moois bewaard. Ga maar kijken.

===========================================================


GT_1573 Breestraat 24 Alcoholpreventie, Foto H. de sterke

===========================================================



...
GT_1553 Breestraat 71 De schaar Foto B. Veldstra

===========================================================


GT_1830 Haarlemmerstraat 22, De Vergulde Kruik foto P. v.d. Vlist

===========================================================




GT_1842 Hooigracht 27 Foto B. Veldstra

===========================================================


..
..
GT_1843 Hooigracht 35 Foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1836 Kaiserstraat 11 foto B. Veldstra

===========================================================



...
GT_1841 Kort Rapenburg 19 Foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1826 Ossenkop fa. Colla, Lange Mare 51.
zie ook het verhaal

===========================================================


GT_1597 Papengracht 5a Mandelehuis

===========================================================


GT_1631 Rapenburg 2 De Doelen.

===========================================================




GT_1835 Rapenburg 5 foto B. Veldstra

===========================================================


GT_1838 Rapenburg 6 foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1839 Rapenburg 8 Foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1847 Rapenburg 12 Foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1849 Rapenburg 14 Foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1850 Rapenburg 19 Foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1851 Rapenburg 22 Foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1833 , Rapenburg 27 foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1852 Rapenburg 31 Foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1853 Rapenburg 32 Foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1854 Rapenburg 36 Foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1855 Rapenburg 37 Foto B. Veldstra

===========================================================


GT_1831 Rapenburg 40 foto J. Hartstra

===========================================================



_
GT_1856 Rapenburg 42 Foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1840 Rapenburg 43 Foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1837 Rapenburg 45 Foto B.Veldstra

===========================================================



_
GT_1860 Rapenburg 47 Foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1861 Rapenburg 49 Foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1862 Rapenburg 51 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1863 Rapenburg 52 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1864 Rapenburg 57 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1865 Rapenburg 60 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1866 Rapenburg 63 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1867 Rapenburg 64 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1868 Rapenburg 71 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1869 Rapenburg 77 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1870 Rapenburg 86 foto B. Veldstra

===========================================================


GT_1832 Rapenburg 94 Foto: W. Devilee.
Zie verhaal Duivenbodehuis

===========================================================



_
GT_1871 Rapenburg 101 foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1846 Rapenburg 104 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1873 Rapenburg 116 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1874 Rapenburg 119 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1875 Rapenburg 120 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1876 Rapenburg 121 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1859 Rapenburg 123 Foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1877 Rapenburg 124 foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1878 Rapenburg 125 foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1857 Scheepmakerssteeg 1 Foto B. Veldstra

===========================================================




GT_1858 Scheepmakerssteeg 2 Foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1879 Scheepmakerssteeg 8 fot B. Veldstra

===========================================================




_
GT_1872 Steenschuur 2 foto B. Veldstra

===========================================================



....
GT_1844 Steenschuur 3 Foto B. Veldstra

===========================================================


GT_1148 Steenschuur 4, Loge La Vertu Foto H. de Sterke
zie ook het verhaal

===========================================================



_
GT_1880 Steenschuur 10 foto B. Veldstra

===========================================================



_
GT_1815 Steenschuur 11 foto B. Veldstra

===========================================================



..
GT_1848 Steenschuur 17 Foto B. Veldstra

===========================================================



...
GT_1845 Steenschuur 18 Foto B. Veldstra

===========================================================

zie ook de kerninventarisatie voor snijramen in Leiden

===========================================================

Voor kontakt met de werkgroep geveltekens, zie colofon Uw vragen en aanvullingen worden doorgestuurd naar de auteur; dhr. B. Veldstra.
kaart