Leiden is weer drie monumenten rijker. Het gaat om een voormalige autoshowroom aan de Wielmakersteeg uit de jaren zestig van de vorige eeuw. En aan de Kaiserstraat zijn een voormalige timmermanwerkplaats en kaarsenmakerij uit de eerste helft van de negentiende eeuw aangewezen als beschermd gemeentelijk monument.
De monumenten hebben architectuurhistorische-, cultuurhistorische- en stedenbouwkundige waarde en zijn van belang voor Leiden. Door het onderzoek voor de aanwijzingsprocedure weten we nu meer over de geschiedenis en de bewoners én bedrijven die er gevestigd waren.
Wielmakersteeg 26-26a (voorheen Levendaal 84)
In 1967 openden op dit adres de deuren van de succesvolle autoshowroom van de familie Huisman. Het modernistische gebouw is ontworpen door de Leiderdorpse architect Kees Bik. Het heeft drie verdiepingen en een plat dak. Het pand is speciaal ontworpen als autoshowroom, met een opvallend open en flexibele indeling. Die open structuur werd mogelijk gemaakt door de constructie met een stalen frame met dragende kolommen. Door de glazen buitenkant – een moderne vliesgevel van aluminium – waren de uitgestalde auto’s van buitenaf goed te zien. Daardoor kreeg het gebouw in de volksmond de bijnaam ‘auto-aquarium’. Bij de latere verbouwing tot woonhuis zijn binnenmuren los van de buitengevel geplaatst, zodat de oorspronkelijke openheid grotendeels behouden bleef. De originele spiltrap en het takelsysteem zijn nog steeds aanwezig en verwijzen naar het verleden van het gebouw.
Wielmakersteeg 26-26a. Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken, 2024.
Huisman is een begrip in Leiden. Het bedrijf heeft twee fietsenwinkels, een scooterzaak en vijf benzinestations. De geschiedenis van het Leidse familiebedrijf gaat terug naar 1936 toen de gebroeders H. Huisman en J. Huisman hun eerste winkel openden. Ze produceerden bakfietsen voor zakelijke klanten als de schillenboer, groenteman en scharenslijper. Het bedrijf breidde zich steeds verder uit met verschillende winkelvestigingen en benzinestations, en begon in de jaren vijftig met de verkoop en reparatie van auto’s (occasions). 1994 werd het pand aan de Wielmakersteeg verlaten toen Huisman naar de Willem de Zwijgerlaan verhuisde. Het bedrijf heeft in het centrum nog steeds fietsenwinkels aan het Levendaal en de Hogewoerd.
Wielmakerssteeg gezien van het Levendaal naar de Spilsteeg. Rechts Levendaal 84 showroom van 'Huisman Automobielen', 1992. Uit de collectie van Erfgoed Leiden (PV_PV7703.16f).
Kaiserstraat 2-4
Kaiserstraat 2 en 4 liggen in een van de oudste delen van de stad en vertellen samen een rijk verhaal over de Leidse ambachtelijke en industriële geschiedenis. In Leiden is het een welbekend stedenbouwkundig fenomeen: toen vanaf de achttiende eeuw de demografische druk op de stad afnam zagen vele eigenaren van de grotere huizen aan de hoofdstraten of -grachten de kans om aangrenzende percelen in het bouwblok te kunnen aankopen. De huizen - veelal in slechte staat - werden getransformeerd tot werkplaats, pakhuis of koetshuis. Hierdoor concentreerde de (ambachtelijke) industrie zich vaak rondom het huis. Zowel nummer 2 als 4 zijn zo tot stand gekomen.
Kaiserstraat 2-4. Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken, 2025.
Het pand op nummer 2 behoorde eind achttiende eeuw bij het hoofdhuis aan het Rapenburg, waar timmerman Van Leeuwen woonde. Bij een grote verbouwing in het midden van de negentiende eeuw krijgt de timmermanswerkplaats zijn huidige vorm met twee bouwlagen onder een zolder met zadeldak. Kort daarop volgt de samenvoeging met het buurpand op nummer 4. Pas aan het einde van twintigste eeuw wordt het pand in gebruik genomen als horecagelegenheid.
Kaiserstraat 2. Voorgevel bedrijfspand, met op de voorgrond een bedrijfsbus met daarop 'Padberg Kaarsen Leiden', 1972. Uit de collectie van Erfgoed Leiden (MO_0333_0012)
Kaiserstraat 4 was in de 19e eeuw een kaarsenmakerij en maakte deel uit van het industriële karakter van de Cellebroedersgracht, later de Kaiserstraat. De gracht werd destijds vooral gekenmerkt door werkplaatsen, fabrieken en pakhuizen, veelal verbonden aan de textielindustrie. De gevel van nummer 4 herinnert nog aan dit industriële verleden. In de late 20e eeuw maakten veel industriële gebouwen plaats voor universiteitsfuncties en studentenhuisvesting. Sinds 1975 is op de begane grond café ’t Keizertje gevestigd, gestart door rechtenstudent en latere Arubaanse premier Henny Eman (1948-2025). Hij runde ook café De Bonte Koe en een zeefdrukkerij in Leiden. In de jaren 1980 werd het café uitgebreid naar nummer 2. Ter herinnering aan zijn Leidse tijd werd in de jaren 1970 een gevelsteen geplaatst.
Kaiserstraat 4. Voorgevel bedrijfspand, en de gevelsteen op voorgevel 1e verdieping horecapand, 1972. Uit de collectie van Erfgoed Leiden (MO_0333_0013 en MO_1207_0007).