Erfgoed Leiden en omstreken

Info

#VVDW: schuilplaats uit de Tweede Wereldoorlog

Overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog zijn dun gezaaid in Leiden. Groot was de verrassing toen er een melding binnen kwam van een betonnen bunkertje in een tuin aan de Rijnsburgerweg. Het bleek te gaan om een schuilplaats uit WO II! Een speurtocht in het archief leverde ontwerptekeningen uit 1940 van dergelijke schuilplaatsen op. Het is een product van de Leidse betonfabriek Wernink. De toenmalige bewoner van het pand bleek een bekend natuurkundige.

De betonnen schuilplaats achter in de tuin aan de Rijnsburgerweg in 2021. Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken

De achterzijde van de schuilplaats met de entree in 2021. Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken

Betonnen ton

Op het eerste gezicht lijkt het te gaan om een betonnen ton gelegen op zijn kant. De cilinder is aan de voor- en achterzijde gesloten en bestaat uit drie ringen van een meter lengte en twee meter doorsnede. De dikte van de betonnen wand is ongeveer veertien centimeter. Door beschadigingen is de ijzeren wapening te zien. IJzeren ankers aan de buitenzijde houden de ringen bij elkaar. Aan de ene kopse zijde is een kleine entree en aan de andere zijde een ventilatieopening. De entree was afsluitbaar met een ijzeren deur, die aan de binnenzijde te vergrendelen was. De deur zelf is in de loop der tijd verdwenen. Boven de deuropening staat iets roods. Helaas is niet meer telezen wat er gestaan heeft.

Reconstructie schuilplaats met aanaarding

Schuilplaats

De hoofdvorm in gewapend beton, de afsluitbaarheid en de ventilatiemogelijkheid maken duidelijk dat het object bedoeld was als een schuilplaats. Een dergelijke gewapend betonnen schuilplaats bood geen bescherming tegen een directe granaatinslag, maar wel tegen eventuele rondvliegende fragmenten en scherven tijdens luchtaanvallen.

Tekeningen van Dienst Gemeentewerken

De bouwhistorici konden de betonnen schuilplaats niet direct dateren. Het gebruikte beton en de vorm wezen naar de Tweede Wereldoorlog of naar de periode van de Koude Oorlog. De archieven van Erfgoed Leiden en Omstreken gaven echter al snel duidelijkheid. In onze beeldbank bevinden zich meerdere tekeningen uit 1940 van schuilplaatsen met dezelfde buisvorm. Op één van die tekeningen staat de aanduiding ‘Systeem Wernink’, dat wijst naar de Leidse betonfabriek Wernink. De tekeningen zijn gemaakt door de Dienst Gemeentewerken. De objecten dienden als openbare schuilplaatsen voor de burgerbevolking. De tekeningen dateren van na de capitulatie. De gemeente wilde blijkbaar voorzien in schuilplaatsen tijdens de bezetting. 

Tekening van de schuilplaats ‘Systeem Wernink’, gedateerd 01-12-1940. Collectie Erfgoed Leiden en Omstreken, volgnummer P-VIII-206N.

Kaart met openbare schuilplaatsen

Het Leids archief herbergt ook nog een kaart waarop de verschillende geplande openbare schuilplaatsen staan aangegeven. Het blijkt te gaan om schuilplaatsen in vele verschillende uitvoeringen. Hiervan zijn in Leiden geen sporen bekend. De schuilplaats aan de Rijnsburgerweg komt niet voor op de kaart en was daarom waarschijnlijk bedoeld voor privé gebruik.

In 2015 kwam bij werkzaamheden aan de Haarlemmerweg een telefoonbunker uit WO II aan het licht. Een grotere versie aan de Morsweg is wel het bekendste overblijfsel uit de Tweede Wereldoorlog in Leiden.

Kaart van Leiden uit 1940 met daarop onder andere de aanduiding van openbare schuilplaatsen, gedateerd 05-01-1940. De schuilplaats bij het huis aan de Rijnsburgerweg is niet aangegeven.  Collectie Erfgoed Leiden en Omstreken, volgnummer: P-VIII-206R3.

Ontwerptekening van een Schuilkelder nabij Beestenmarkt bestaande uit drie buizen van 15 segmenten, gedateerd 01-12-1940. op de tekening staat ook aangegeven waar de schuilplaats zou worden geplaatst. Collectie Erfgoed Leiden en Omstreken, volgnummer: P-VIII-206Q4.

Betonfabriek Wernink

Wernink is een bekende betonfabriek die vanaf ongeveer 1900 tot 2010 gevestigd was aan wat nu de Amphoraweg heet. De internationaal opererende betonfirma speelde in of net voor de Tweede Wereldoorlog in op de situatie en ontwikkelde als standaardproduct een betonnen schuilplaats. Als basis dienden de rioolbuizen die Wernink voorheen al produceerde. Alleen een voorstuk met entree en een achterstuk met ventilatieopening moest speciaal worden ontwikkeld. De schuilplaats kon met het schakelen van ringen de gewenste lengte krijgen. De vier ijzeren ogen op de buitenzijde voor de koppelankers zullen ook gediend hebben voor het transport. De archieftekeningen maken duidelijk dat de schuilplaats niet persé diende te worden uitgevoerd met de speciale eindstukken. Een op enige afstand staande aarden wal of een wand van zandzakken waren ook oplossingen. De meeste tekeningen laten zien dat de buis geheel onder een gronddekking lag, maar er is ook een tekening waarbij de buis alleen aan de zijkant is aangeaard. Dit is vergelijkbaar met de situatie van de schuilplaats aan de Rijnsburgerweg.


De inrichting van een schuilplaats bestond uit getimmerde bankjes ter weerzijden van een middenpad.

Ontwerptekening met plattegrond en doorsnede van een gew. beton schuilplaats, gedateerd 03-07-1940. De getimmerde bankjes staan aangegeven op de doorsnede. Collectie;Erfgoed Leiden en Omstreken, volgnummer: P-VIII-206U3


Het huidige interieur van de schuilplaats aan de Rijnsburgerweg. Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken


Henk Spek, de betoncentrale van Wernink, gelegen aan de Oude Rijn tegenover de Haagweg. Het bedrijf is in de jaren 90 van de vorige eeuw verhuisd, maar jarenlang zijn de silo's blijven staan. De molen op de achtergrond is d'Heesterboom. Jaartal onbekend, dia. Collectie Historische Vereniging Oud Leiden, HVOL_171_hs_hs0674

Professor Wander de Haas

Het huis met de privé-schuilplaats aan de Rijnsburgerweg werd van 1935 tot 1954 bewoond door een bekende natuurkundige, professor Wander De Haas. Het is nog onbekend of hij vanwege de oorlogsdreiging net voor de Tweede Wereldoorlog deze schuilplaats voor hem en zijn gezin heeft laten neerzetten, of dat dat tijdens de bezettingsperiode is gebeurd. Een derde mogelijkheid is dat het pas na de oorlog is geplaatst, als hergebruik van een openbare schuilplaats uit de oorlogsperiode. De Haas was directeur van het Kamerlingh Onneslaboratorium. Tegen zijn rol en opstelling in de Tweede Wereldoorlog werd verschillend aangekeken. Na de oorlog werd hem zijn hoogleraarschap ontnomen. Toen onderzoek vaststelde dat hij te goeder trouw had gehandeld en dat zijn inspanningen gedurende de bezettingstijd bedoeld waren geweest om de Nederlandse zaak te dienen, kreeg hij op 19 oktober 1945 hoogleraarstitel terug.

Uniek exemplaar

De schuilplaats aan de Rijnsburgerweg is een bijzonder relict als herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, in relatie met natuurkundige en professor Wander de Haas én als voorbeeld van een specifiek oorlogsproduct van de Leidse betonfabriek Wernink. Het is voor zover bekend het enige behouden voorbeeld in Leiden en daarmee een uniek exemplaar.

Vondst van de Week

Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Zij doen daarin verslag van opmerkelijke vondsten en ervaringen. Via deze site, twitter en facebook houden zij u op de hoogte.

Edwin Orsel

Heeft u informatie over vergelijkbare schuilplaatsen, neemt u dan contact op met Edwin Orsel: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

 Bronnen:

Otterspeer, W. 2019, Het Horzelnest, De Leidse universiteit in Oorlogstijd, Amsterdam, met name p. 289-299 en p. 318-319.

Smeets-Klokgieters, E.M., 2019, ‘Riné Boerée, betonspecialiste bij de Genie’, in: Militaire Spectator, jrg. 188, nr. 5, 2019, p. 255-271.

Wander de Haas: https://nl.wikipedia.org/wiki/Wander_de_Haas 

kaart