Conservator Prosper de Jong van Museum De Lakenhal nam eind vorig jaar contact op met bouwhistoricus Edwin Orsel van Erfgoed Leiden en Omstreken met de mededeling dat hij mogelijk een schenking wilde doen aan het depot Historische Bouwfragmenten. Hij ontdekte namelijk een mysterieus bouwfragment in Den Haag, waar hij zich vervolgens over ontfermde. 

Van mysterieus bouwfragment naar decoratieve console  
Prosper had al een vermoeden van herkomst van het fragment. Toen hij zat te lezen in het boek ‘Het Monumentale Hart van Holland’ van W. Kuyper, viel zijn oog namelijk op een foto.¹ Het was een foto van de balklaag van het achterhuis van Nieuwe Rijn 55, met onder de balken decoratieve consoles van natuursteen en hout.    

Los fragment. Foto: E.D. Orsel. Erfgoed Leiden, 2024. 

Nieuwe Rijn 
Bouwhistoricus Edwin kon zijn vermoeden bevestigen. Het fragment bleek inderdaad een decoratieve console, gemaakt van eikenhout, en hoogstwaarschijnlijk een onderdeel van het pand Nieuwe Rijn 55A. De balklaag van het achterhuis van Nieuwe Rijn 55 is nog in het pand aanwezig, maar nog niet onderzocht door de bouwhistorici van Erfgoed Leiden. Daarvoor was recentelijk geen aanleiding. De balklaag, en dan met name de decoratie, is wel bekend van meerdere foto’s van een restauratie van rond 1990.

Console Nieuwe Rijn 55, rond 1990. Deze foto staat ook afgebeeld in ‘Het Monumentale Hart van Holland’ . Foto: Erfgoed Leiden, collectie Monumentenzorg.

Ook legde de Werkgroep Bouwhistorie de verbouwing rond 1990 gedeeltelijk vast. Het archief van deze werkgroep is te vinden bij Erfgoed Leiden. Daarin zat gelukkig ook een aftekening van de consoles.² Op basis van de foto’s en de aftekening is te constateren dat de consoles onder de moerbalken zijn opgebouwd uit een stapeling van natuursteen en hout. Het geheel is rijk geprofileerd en gedecoreerd met een opgehangen wapenschild. De profilering bestaat uit een reeks kraal-, bolle, holle en ojiefprofielen. Op basis van de profilering werd het geheel van consoles en balklaag globaal in het midden van de 16de eeuw gedateerd. Kuyper spreekt van een Laatgotisch sleutelstuk omstreeks 1530.³

Console Nieuwe Rijn 55, 1991. Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, documentnummer 279.832.

Balklaag met consoles Nieuwe Rijn 55, rond 1990. Foto: Erfgoed Leiden, collectie Monumentenzorg.

Aftekening console Nieuwe Rijn 55. Afbeelding: Erfgoed Leiden, Werkgroep Bouwhistorie, rond 1990, bewerkt, E.D. Orsel, 2023 (ELO NL-LdnRAL-1539).

Uniek overgangsprofiel 
In het overzichtswerk nemen de consoles van Nieuwe Rijn 55 een bijzondere plaats in. De midden 16de-eeuwse profilering is het enige voorbeeld van een overgangsprofiel, samengesteld uit de oudere kraalprofielen en moderne ojief- en bolle/holle profielen. In de architectuurhistorie wordt dit ook benoemd als overgang van de Gotische vormentaal naar die van de Renaissance.⁴ Het opduiken van deze specifieke losse console was daarom heel bijzonder. De profilering van de losse console is te vergelijken met de aftekening uit de jaren negentig in Nieuwe Rijn 55. En de profileringen blijken exact overeen te komen. Een identieke vormgeving van sleutelstukken of consoles in verschillende panden blijkt op basis van het overzichtswerk in Leiden eigenlijk niet voor te komen. En bij verdere naspeuringen zijn in heel Nederland verder ook geen voorbeelden te vinden. Daarom kunnen we aannemen dat de losse console afkomstig is uit Nieuwe Rijn 55. 

 

Overzichtspagina profilering (Orsel en Van der Spek 2024, p. 40 en 41) 

Overzichtspagina profilering (Orsel en Van der Spek 2024, p. 40 en 41) 

Een primeur: dendrochronologisch onderzoek op basis van foto’s 
Maar de zoektocht eindigde niet met de bovenstaande conclusie. De losse console is gemaakt uit een eikenboom. Dit was een mooie aanleiding voor een zogenaamd dendrochronologisch onderzoek van de jaarringen. De jaarringen waren erg goed zichtbaar waren op de kopse zijde van de console. Onderzoek doen op basis van foto’s leek daarom een goede mogelijkheid. Het gaat namelijk om de verhouding van de jaarringdikte onderling en daarom is onderzoek op basis van een goed leesbare foto ook mogelijk. Normaal worden monsters voor het houtonderzoek fysiek opgestuurd en onderzocht in het laboratorium, maar met het opsturen van de foto’s kon de console in Leiden blijven. Dit was een primeur voor het dendrochronologisch onderzoek in Leiden. Al snel kwam er positief nieuws van het laboratorium met resultaat op basis van de foto’s.⁵ De boom waar de consoles van is gemaakt blijkt rond het jaar 1542 gekapt. Aangezien er ongeveer twee jaar zit tussen kap en verwerking, kunnen we zeggen dat de console rond 1545 is gemaakt. Dit zal dan ook de bouwdatum zijn van de balklaag in het achterhuis van Nieuwe Rijn 55.  

Kopse zijde van de console met de jaarringen. Foto: E.D. Orsel, Erfgoed Leiden 2024.

Eind goed al goed 
Na enig speurwerk is het gelukt om het mysterieuze bouwfragment uit Den Haag te duiden: een decoratieve eikenhouten console uit het achterhuis van Nieuwe Rijn 55 in Leiden. De losse console kon worden opgenomen in de collectie Historische Bouwfragmenten van Erfgoed Leiden en is daarmee weer ‘thuis’.  

Rapport 'Sleutelstukken en consoles in Leiden' 
De consoles van Nieuwe Rijn 55 nemen een prominente plaats in in het recent samengestelde overzicht van decoratieve sleutelstukken en consoles onder Leidse balklagen. Het rapport 'Sleutelstukken en consoles' is online beschikbaar.  

Download het rapport

Voetnoten

1. Kuyper 2003, p. 20
2. Archief Werkgroep Bouwhistorie, ELO NL-LdnRAL-1539
3. Kuyper 2003, p. 20
4. Blijdenstijn 2000, p. 22- 46; Kuyper 2003, p. 19 e.v.
5. Dendrochronologische rapportage 24-10-2024 door dr. K.U. Heuβner uit Petershagen (Dld.)

Bronnen

• Blijdenstijn, R. en R. Stenvert, 2000, Bouwstijlen in Nederland 1040-1940, Nijmegen
• Heuβner, K.U., 2024, Dendrochronologische Untersuchung Leiden Konsole, Petershagen
• Kuyper, W., 2003, Het monumentale hart van Holland, Deel 1, Leiden in de 16de en 17de eeuw en Aarlanderveen, Oudshoorn, Alphen en Zwammerdam, zowel als Tekeningen voor Amsterdamse Torens en het Stadhuis op de Dam, Leiden
• Orsel, E.D. & Van der Spek, I.S., 2023-12-12. Sleutelstukken en Consoles in Leiden, Leiden

Vondst van de Week
Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Zij doen daarin verslag van opmerkelijke vondsten en ervaringen. Via deze website, Instagram en Facebook houden ze je op de hoogte.

Edwin Orsel, samen met Prosper de Jong (Museum De Lakenhal) 
17 april 2025