Waar nu druk wordt gewerkt aan het vervangen van het riool in de Papengracht tussen de Langebrug en de Breestraat, zijn verrassende sporen uit het verre verleden aan het licht gekomen. Een unieke samenwerking tussen aannemersbedrijf Schouls en archeologen van IDDS levert indrukwekkende resultaten op.
Al vanaf dag één blijkt het archeologisch onderzoek op deze plek een schot in de roos. Er zijn beerputten, kelders, kloostermoppen, houten vlechtwerk, aardewerk én zelfs een verdwenen steeg gevonden. Een deel van de vondsten is op zaterdag 14 juni – in het weekend van de Nationale Archeologiedagen - te bewonderen in de Tempelzaal van het Rijksmuseum van Oudheden. Met uitleg van de archeologen van de Erfgoed Leiden en IDDS.
Het Lombardenhuis
Het onderzochte stukje Papengracht kent een rijke geschiedenis. Hoewel de straat in zijn huidige vorm pas eind zeventiende eeuw ontstond, was dit gebied al eeuwen eerder bewoond. Vermoedelijk begon de ontginning hier al in de elfde of twaalfde eeuw. De oudste bebouwing stond op de hoek van de Papengracht en de Langebrug. Historische bronnen vermelden dat hier in de dertiende eeuw het Lombardenhuis stond: een grafelijke leenbank. Diezelfde historische bronnen vertellen ons dat er op dat moment sprake was van een smalle steeg die van de Langebrug naar de Breestraat liep: de Creupelsteeg. Het Lombardenhuis verhuisde later naar wat we nu de Schoolsteeg noemen.
Muur gemetseld van kloostermoppen. Foto: © IDDS.
Oude kloostermuur opnieuw blootgelegd
Al in 2014 ontdekten archeologen bij huisnummer 7a-c een zware muur van grote bakstenen van circa 30 cm lang. Deze zogenoemde kloostermoppen zijn kenmerkend voor de 13e eeuw en behoren tot de oudste bouwfase van Leiden. Vermoedelijk maakte de muur deel uit van het Lombardenhuis. Bij de recente opgravingen kwam opnieuw een stuk van deze muur tevoorschijn. De voorgevel van het gebouw is nu over een lengte van 14 meter blootgelegd, en mogelijk is het gebouw nog groter. Onder de muur troffen archeologen een houten plank aan die als fundering diende. Deze wordt met C14-analyse onderzocht om het bouwwerk preciezer te dateren.
Dieper graven: houten vlechtwerk
Diep onder het straatniveau troffen archeologen houten vlechtwerk aan. Mogelijk gaat het om resten van een houten gebouw of versteviging van de ondergrond. Zulke vondsten geven ons een zeldzaam inkijkje in de vroegste fase van de stad.
Houten vlechtwerk dat op het diepste niveau is gevonden. Foto: © IDDS
Omvangrijk klooster
In 1441 kregen de zusters van St. Barbara, behorende tot de derde orde van St. Franciscus, toestemming om een kapel te bouwen op de plek van het voormalige Lombardenhuis. Waarschijnlijk had het terrein toen al de omvang die we op de kaart van Bast uit 1600 zien. Het klooster bleef in gebruik tot 1572. Tijdens de reformatie werden alle kloosters opgeheven en vielen de bezittingen van de kloosters in handen van de stad. Langs de Breestraat was op dat moment een vrijwel doorlopende rij huizen. De achterkant van deze huizen en hun binnenplaatsen grensden aan het kloosterterrein.
Uitsnede uit de vogelvluchtkaart van Bast (1600) van het bouwblok tussen de Breestraat, Rapenburg, Voldersgracht (nu Langebrug) en de Lombardensteeg (nu Schoolsteeg). Uit de collectie van Erfgoed Leiden.
Een verdwenen steeg?
Bij de opgraving zijn meerdere bouwresten gevonden die waarschijnlijk uit de tijd van het klooster dateren. Ook bij eerdere werkzaamheden in 2014, bij de aanleg van een ondergrondse container ter hoogte van huisnummer 2, kwamen al kloostermuren aan het licht. Daarnaast troffen archeologen verschillende beer- en waterputten aan. Een opvallende ontdekking is een oud straatniveau, zo’n 70 centimeter onder het huidige wegdek. De straat was drie meter breed en bestond uit hardgebakken bakstenen. Hoewel de precieze datering lastig is – dit type steen werd lange tijd gebruikt – denken archeologen dat de straat uit de kloosterperiode stamt. Mogelijk lag hier ooit de Creupelsteeg, een smalle doorgang uit de 13e eeuw die de Langebrug met de Breestraat verbond.
De archeologen van IDDS graven een aardewerken pot uit die onder een vloer was ingegraven. Foto: © Erfgoed Leiden
Van klooster naar Prinsenhof tot woonstraat
Begin 1575 werd de pas opgerichte universiteit tijdelijk ondergebracht in het voormalige kloostercomplex. Twee jaar later verhuisde de universiteit alweer, waarna de stad besloot het complex om te bouwen tot een logement voor de prins van Oranje. Vanaf 1580 stond het gebouw bekend als de Prinsenhof, een functie die het behield tot 1667. Daarna werd het terrein opgedeeld in percelen. In diezelfde periode werd de Papengracht – tot dan toe alleen gelegen ten zuiden van de Langebrug – doorgetrokken tot aan de Breestraat. Hiervoor moest de bestaande aaneengesloten rij huizen aan de Breestraat, zoals te zien op de stadskaarten van Bast en Blaeu, worden doorbroken.
Uitsnede uit het Straetbouc uit 1588-1597 met de omvang van de Prinsenhof en de huizen aan de Breestraat. Uit de collectie van Erfgoed Leiden.
Eeuwenoud riool
Langs de nieuwe straat verrezen woningen die vermoedelijk vanaf het begin aansloten op een riool dat in het midden van de straat lag. In de loop der eeuwen is dit riool meermaals gerepareerd, waardoor het tot op de dag van vandaag in gebruik kon blijven. Inmiddels is het gemetselde riool te verzwakt en onveilig geworden. Daarom is besloten het gehele riool te vervangen. Door de lange gebruiksgeschiedenis onderzoeken archeologen nu ook de opbouw en ouderdom van het riool zelf.
Vondst van de Week
Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Zij doen daarin verslag van opmerkelijke vondsten en ervaringen. Via deze website, Instagram en Facebook houden ze je op de hoogte.
Chrystel Brandenburgh
5 juni 2025