Bij het restaureren van een eeuwenoud pand struikel je soms letterlijk over het verleden. In Nieuwsteeg 2 leidde het optillen van een vloerplank tot de vondst van een tijdcapsule: een verzinkte koker met daarin een handgeschreven brief uit 1879. Het bleek geen liefdesbrief of schatkaart, maar een zorgvuldig achtergelaten verslag van de toenmalige eigenaar.
Tip! Nieuwsteeg 2 is te bezoeken tijdens de Open Monumentendagen op 13 en 14 september. Let op: de koker en de brief bevinden zich in het depot van Erfgoed Leiden, en zijn dus niet op het adres zelf te bekijken.
Het ging om een verslag van een 19de-eeuws vochtbestrijdingsexperiment. Dankzij dit opmerkelijke document weten we nu niet alleen welke maatregelen er bijna anderhalve eeuw geleden zijn genomen, maar ook dat ze verrassend goed hebben gewerkt.
Een pand vol verborgen schatten
Het rijksmonument Nieuwsteeg 2 (nr. 25214) wordt op dit moment gerestaureerd naar ontwerp van architectenbureau Lau.1 De werkzaamheden bieden voor de bouwhistorici van Erfgoed Leiden en Omstreken de mogelijkheid om onderzoek te doen naar de geschiedenis van dit pand. Al eerder vonden we in dit pand zeldzaam 18de-eeuws linnenbehang en een muurtekening van twee vrouwenportretten. Het was dit keer de uitvoerder Richard Zandbergen van aannemer Koers die op de koker met inhoud stuitte bij het openmaken van de vloer.
De gevonden koker met de handgeschreven brief uit 1879. Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken, Pieter-Jan De Vos, 2025.
De koker en handgeschreven brief
De gevonden koker is een ronde buis van vermoedelijk verzinkt blik. Het is ongeveer 25 cm lang en drie centimeter in doorsnede. Met een schuifdop kan hij worden afgesloten. Hij lag onder de vloer van de voorkamer. De koker bevat een opgerolde brief van perkament, met een maat van minder dan een A4, en is aan één zijde beschreven. Op de brief staat de volgende tekst:2
Ten gevolge van groote uit den
grond op komende vochtigheid
waren onderleggers en planken
dezer vloer zoo goed als geheel
vergaan. De meester Timmerman
Paulus Leendert van Erkel raadde
aan om steenen neuten onder de
vloerbalken (onderliggers) te plaatsen
met een afscheidingsplaatje van zink
en de koppen der onderleggers met
zink te beslaan. Verder de grond
aan te vullen met sintels. Zoo is
het ook door hem gedaan in de maand
july van het jaar 1800 negen en zeventig
en wordt dit hier beschreven om
later wanneer de vloer weer eens ver
maakt of opgebroken wordt te
zien of dit middel tegen vochtig
heid geholpen heeft
Leiden den 25 juli 1879
G.P. de Neve
Gepens[ioneerd] Luit[enant] Generaal
Oud kom[an]d[an]t van het Ned[erlands] Ind[isch] Leger
De handgeschreven brief uit 1879. Foto: Erfgoed Leiden en Omstreken, Pieter-Jan De Vos, 2025.
Timmerman Paulus Leendert van Erkel
De in de brief genoemde meestertimmerman Paulus Leendert van Erkel is volgens het bevolkingsregister in 1824 in Leiden geboren en in 1905 in Leiden overleden.3 Rond 1879, toen de brief met het advies over de vochtwering bij Nieuwsteeg 2 geschreven werd, woonde het gezin Van Erkel in de Pieterskerkstraat, dus vlakbij de Nieuwsteeg.4
Gepensioneerd luitenant generaal G.P de Neve5
De opsteller van de brief is eigenaar en bewoner Gillis Pieter de Neve, geboren in 1823 te Bergen op Zoom en overleden in 1883 te Leiden.6 De familie De Neve had Nieuwsteeg 2 tussen 1872 en 1884 in bezit.7 G.P. de Neve was opgeleid aan de Koninklijke Militaire Academie in Breda en vroeg daarna overplaatsing aan naar Indië.8 In 1873 bereikt hij de hoogste rang van luitenant generaal.9 Na zijn pensionering vestigde hij zich in 1879 in Leiden, waar hij tot zijn overlijden in 1883 in Nieuwsteeg 2 woonde.10
Gillis Pieter de Neve. Foto: © Eigen Haard, 1883.11
Advies van timmerman Van Erkel
Als maatregel tegen optrekkend vocht werd in 1879 door timmerman Van Erkel geadviseerd om zink toe te passen bij de balken en om sintels aan te brengen. Bij het openmaken van de vloer bleek dat dit advies inderdaad was uitgevoerd. De balken liggen op zinken plaatjes, die de overgang vormen naar de ‘steenen’ neuten (poeren van metselwerk).
De sintels in de kruipruimte
In de kruipruimte van zowel de voor- als de achterkamer ligt een aanzienlijk pakket sintels. Deze zijn niet verwijderd, waardoor de totale dikte van de massa onbekend is. Maar er ligt minimaal een laag van circa 50 centimeter. Aanvankelijk was het niet duidelijk dat het om sintels ging, maar de brief van Van Erkel gaf duidelijkheid. De sintels, ook wel slakken genoemd, zijn brokken en resten van verbrandingsafval. Waar de redelijk grote hoeveelheid sintels in 1879 vandaan kwam, is onbekend. Mogelijk kwamen ze van zware industrieën zoals de Leidse grofsmederij of de stadsgasfabriek. Of ze afkomstig zijn van de afvalverwerkende industrie (tegenwoordig AVI) is niet bekend. De stad Leiden begon pas in 1908 met een centrale afvalverwerking.
Opengemaakte vloer van de voorkamer van Nieuwsteeg 2. De vloerbalken liggen op bakstenen poeren met daartussen zinken plaatjes en in de kruipruimte los gestorte sintels. Foto Erfgoed Leiden en Omstreken, Edwin Orsel, 2024.
Onderzoek van de sintels
Van de sintels onder de vloer zijn op drie dieptes monsters genomen. Bij TNO Delft zijn ze onderzocht op hun actuele vochtgehalte. Hoewel het onderste monster de grond niet raakte, lijkt het vochtgehalte naar beneden toe te nemen. Maar de gemeten vochtgehaltes zijn laag (2–6 %). Dat kunnen we verklaren door vochtopname via capillaire condensatie uit de lucht, al dan niet in combinatie met zouten die vaak in (afval)verbrandingsslakken aanwezig zijn.
Een 19de-eeuws vochtexperiment
De slakken zijn los gestort en maken geen capillair contact met elkaar, de grond of het metselwerk. Ze kunnen dus geen optrekkend vocht veroorzaken. Wel kunnen ze vocht opnemen door onderdompeling of condensatie, vergelijkbaar met hoe schelpenisolatie tegenwoordig werkt. Voor onderdompeling zou er water onder de vloer moeten hebben gestaan, wat gezien de beschreven vochtigheid uit de grond waarschijnlijk het geval was. De massa slakken onder de vloer van Nieuwsteeg 2 was dus vooral bedoeld om vochtregulering te ondersteunen.
Geslaagd
Het feit dat de balken en planken van beide kamers in zeer goede staat zijn bewaard, bewijst dat de maatregelen die in 1879 tegen optrekkend vocht zijn genomen, succesvol waren. Er is blijkbaar geen sprake geweest van optrekkend vocht, terwijl dit voorheen grote problemen gaf. De toepassing van sintels reguleerde het vocht goed genoeg. En de zinken afscheidingen blokkeerden eventueel nog aanwezig optrekkend vocht. Dankzij de zorgvuldig achtergelaten koker met perkamenten brief van eigenaar en bewoner G.P. de Neve kunnen we concluderen dat het experiment van timmerman Van Erkel in 1879 geslaagd was.
De muurtekening van twee vrouwenportretten (twee losse foto's tegen elkaar aan geplakt). Gevonden op het adres Nieuwsteeg 2 achter een voorzetwand. Foto: Kees Lau, 2024.
Muurtekeningen
De eerder gevonden muurtekeningen zijn waarschijnlijk aangebracht in 1879, toen de vloer en wandbekleding vanwege het optrekkend vocht werden vervangen. De binnenmuur waarop de portretten zijn getekend was toen in het zicht en deels opnieuw aangesmeerd. Dit lijkt het meest logische moment waarop de portretten zijn aangebracht – mogelijk zelfs door timmerman Paulus Leendert van Erkel, die ook verantwoordelijk was voor het experiment tegen optrekkend vocht. Maar dat kunnen we natuurlijk niet met volle zekerheid zeggen…
Voetnoten
- Ten behoeve van het restauratieplan werd een bouwhistorisch onderzoek uitgevoerd: MoNed bureau voor bouwhistorisch onderzoek, 2024, Nieuwsteeg 2, Leiden, Bouwhistorisch onderzoek, Leiden.
- Transcriptie door André van Noort, archivist Erfgoed Leiden en Omstreken.
- Paulus Leendert van Erkel. Geboorte 21-08-1824; Bevolkingsregister van Leiden: Gebuurte 1, archiefnummer 0516, Stadsarchief van Leiden (SA III) (1816-1929), inventarisnummer 1135, blad 78. Overlijden: leeftijd 80 jaren, geboren te Leiden, wonende te Leiden, overleden op 05-03-1905 te Leiden; Overlijdensregister van Leiden (origineel), 1905, archiefnummer 0516, Stadsarchief van Leiden (SA III) (1816-1929), inventarisnummer 5026, aktenummer 186.
- Geboorteregister van Leiden, 1861, archiefnummer 0516, Stadsarchief van Leiden (SA III) (1816-1929), inventarisnummer 4724, aktenummer 1268.
- https://en.wikipedia.org/wiki/Gillis_Pieter_de_Neve
- Overlijdensregister van Leiden (origineel), 1883, archiefnummer 0516, Stadsarchief van Leiden (SA III) (1816-1929), inventarisnummer 5004, aktenummer 931.
- Moned 2024, p. 27.
- https://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/nnbw/#source=8&page=614&view=imagePane
- Leydse Courant, 29 januari 1872, p. 6.
- Leidsch Dagblad, 5 juni 1879, p.1.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gillis_Pieter_de_Neve.jpg
Vondst van de Week
Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Hierin delen zij opvallende vondsten en ervaringen. Via deze website, Instagram en Facebook houden ze je op de hoogte.
Edwin Orsel
4 september 2025