De Mutoscope was een machine waarbij één persoon individueel naar een reeks kaarten met beelden keek, terwijl de Biograaf een projector was voor een groot publiek. De film behoort tot de collectie van Eye Filmmuseum en is het oudste bewegende beeld van Leiden.

Bekijk de film hier:

Een middeleeuws thema in 1900
De Maskerade vond plaats op 19 juni 1900 en had als thema Hertog Aelbrecht van Beijeren, die in 1396 met zijn ridders en krijgsknechten Enkhuizen binnentrok om zich daarin te schepen voor de strijd tegen de Friezen. De stoet was indrukwekkend met krijgsheren en ridders te paard, schildknapen, pages, banierdragers. Het waren in totaal 222 personen, begeleid door politie.

Een camera op de Breestraat
De opnames werden gemaakt op de Hoogstraat, schuin tegenover nummer 5, vanaf een verhoogd standpunt. Op de Breestraat werd diezelfde dag een houten uitkijkpost gebouwd, nog zichtbaar op historische foto’s. Daar stond een fotograaf of cameraman aan het werk. Ook elders in de stad stonden cameramensen opgesteld; filmcamera’s waren toen nog een zeldzaamheid. Journalisten schreven er enthousiast over in hun verslagen van de jubileumweek.

De drukte tijdens de Maskerade van het Leidsch Studenten Corps in de Breestraat, 1900. In het midden de houten uitkijkpost met daarop een camera om de langskomende stoet te kunnen filmen. Uit de collectie van Erfgoed Leiden en Omstreken (PV_PV63959.2-3). 

Niet alles ging goed…
Het filmen in de Hoogstraat verliep niet vlekkeloos. Volgens het Leidsch Dagblad van 20 juni 1900 mislukte de eerste opname door een cameradefect. Ook klaagde een journalist dat soldaten te paard het zicht op de stoet belemmerden (Leidsch Dagblad, 23 juni 1900). Het laatste deel van de optocht werd vermoedelijk niet gefilmd, en een journalist van de Middelburgsche Courant (20-6-1900) vond dat etende en rokende studenten afbreuk deden aan de historische nauwkeurigheid. Desondanks werd de film overal besproken, zelfs in de landelijke kranten.

Algemeen handelsblad 23-06-1900.

Vertoning en oudere filmbeelden
De film was al in dezelfde week te zien op het feestterrein op het Schuttersveld. Bezoekers konden daar meerdere korte films bekijken. In die tijd duurde een film zelden langer dan twee minuten. Filmvertoners maakten graag ook lokale opnames; hoe meer herkenbare gezichten, hoe meer publiek. Henri Grünkorn filmde in 1899 met een cinematograaf al scènes van Leiden: de aankomst van een trein, het uitgaan van de katoenfabriek en de Hartebrugkerk na de hoogmis. Helaas gingen deze beelden verloren. Grünkorn was een reizende filmvertoner uit Gent. In Leiden vertoonde hij films in een tent op de Apothekersdijk. De film Leidsche studenten-feesten werd op 24 juni 1900 nogmaals vertoond, tijdens een studentenfeest in café-restaurant Zomerzorg (Nieuws van den Dag, 25 juni 1900).

Leids Dagblad, 26-7-1899, p. 4

Leidsch Dagblad, 16-8-1879.

Dijkhuis prominent in beeld
Op de achtergrond van de film is de luifel te zien van Hoogstraat 5, de winkel van Jan Hendrik Dijkhuis. Deze handelaar vestigde zich daar in 1879 en verkocht werkelijk van alles: van kristal en likeur tot gecondenseerde melk, Indische kruiden, thee, aromatische tandpoeder, mondelixer, frambozenazijn, sambal en zelfs middelen als Haarlemmerolie en Kloosterbalsem.

Diverse historische krantenadvertenties voor de winkel van Jan Hendrik Dijkhuis aan de Hoogstraat 5 in Leiden. 

De luifel van Dijkhuis is prominent aanwezig in beeld. Of dat bewust als reclame in de film bedoeld was, weten we niet zeker. Film werd al wel gebruikt voor reclamedoeleinden, zoals in de cacao reclame in De zieke gemeenteambtenaar (1899), ook geproduceerd door Uyttenboogaart. Maar Dijkhuis verwees in zijn advertenties nergens naar de Maskerade.

Leidsch Dagblad, 8-5-1899, p.11.

De Nederlandsche Biograaf- en Mutoscope Maatschappij
De Nederlandsche Biograaf- en Mutoscope Maatschappij was een dochtermaatschappij van de American Mutoscope and Biograph Company. Het bedrijf, dat geleid werd door Daniel Louis Uyttenboogaart, maakte niet alleen films, maar verzorgde ook voorstellingen door het hele land. Leiden maakte op 16 december 1898 in de Stadsgehoorzaal voor het eerst kennis met filmvoorstellingen van de Nederlandsche Biograaf- en Mutoscope Maatschappij (Leidsch Dagblad, 26 november 1898). Omdat men bang was dat de beelden te vermoeiend zouden zijn, werd tijdens de voorstellingen muziek gespeeld door de Schutterijkapel. Toch had Leiden al eerder bewegende beelden gezien: in februari 1897 werd in de Stadsgehoorzaal “levende beweegbare photographie” vertoond.

Leidsch Dagblad. 3-2-1897, p. 4.

Andere films van de Maskerade
Ook Franz Anton Nöggerath filmde de Maskerade van 1900. Zijn film werd vertoond in zijn eigen theater Variété Flora in Amsterdam en in het Circus Variété van Carl Pfläging in Rotterdam, onder de titel Maskerade-optocht tijdens de Leidsche Lustrumfeesten 1900 /Studenten-Maskeradezug in Leiden, Holland am 19.6.1900. Het volgende universitaire lustrum in 1905 werd eveneens vastgelegd – dit keer door Albert Frère (Willy en Bernard Mullens), Henricus Hommerson en Nöggerath. In 1910 maakten Mullens en Nöggerath opnieuw een film van de Leidse lustrumviering.

Maskerade van het Leidsch Studentencorps 19 Juni 1900, uit de serie 'Maskerade Briefkaarten' naar een uitgave van de Firma C. Kooyker (J.C. Huysman Jr.) Leiden. Uit de collectie van Erfgoed Leiden (PV_PBK4538). 

Een bijzonder tijdsbeeld
De film De Leidsche studentenfeesten ter ere van het 325-jarige bestaan van de Universiteit Leiden is niet alleen het oudste bewaarde Leidse filmbeeld, maar ook een uniek venster op de stad rond 1900. Wie goed kijkt, ziet niet alleen de feestelijke stoet, maar ook gewone Leidenaren langs de kant. Een mooi iets om bij stil te staan, helemaal omdat de Universiteit Leiden dit jaar alweer 450 jaar bestaat.

Meer zien en lezen over de maskerade en de geschiedenis van de Nederlandse film?
Foto’s van de maskerade in 1900 vind je terug in onze beeldbank. Voor aanvullende literatuur:

• Dibbets, K., Maden, F. van der (red), Geschiedenis van de Nederlandse Film en Bioscoop tot 1940, 1986.
• Van Bioscoopkwaad Tot Cultuurgoed. Honderd Jaar Film in Leiden. Cobi Bordewijk, Jaap Moes, 1995.

Vondst van de Week
Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Hierin delen zij opvallende vondsten en ervaringen. Via deze website, Instagram en Facebook houden ze je op de hoogte.

Sigrun Brouwer
21 november 2025