De ziekenzalving – ook wel het heilig oliesel genoemd – is een van de zeven sacramenten van de Katholieke Kerk.¹ Deze sacramenten zijn officieel ingestelde rituelen. Bij een ziekenzalving zalft de pastoor een zieke door wat olie over zijn voorhoofd te smeren. Ook spreekt de pastoor een gebed uit, waarna de zieke vergeving ontvangt van zonden. Vaak gaat dit ritueel samen met een (laatste) biecht. De ziekenzalving is bedoeld voor ernstig zieke mensen, waarbij er een kans bestaat op overlijden.

Het gebruik is te herleiden uit de Bijbel. In het Bijbelboek Jacobus 5:14-15 staat namelijk: ‘Laat iemand die ziek is de oudsten van de gemeente bij zich roepen; laten ze voor hem bidden en hem met olie zalven in de naam van de Heer. Het gelovige gebed zal de zieke redden, en de Heer zal hem laten opstaan. Wanneer hij gezondigd heeft, zal het hem vergeven worden.’ (Vertaling NBV21).

Ziekenzalving
Het DTB-boek van de parochie van St. Jans' Onthoofding van Zoeterwoude bestaat uit drie delen. In het eerste en tweede deel staan alle dopen en huwelijken. Daarna zou je in het derde deel een vermelding verwachten van mensen die overleden waren en/of werden begraven. Maar dit deel begint met de Latijnse opmerking ‘Numerus et Noia Inunctorum’, dat we kunnen vertalen naar ‘getal (datum) en namen van de gezalfden’.

‘Numerus et Noia Inunctorum’; detail uit het DTB-boek van de parochie van St. Jans’ Onthoofding van Zoeterwoude.

Na deze introductie van de pastoor volgen namen van mensen met de datum waarop zij zijn gezalfd. Op diverse plekken vind je de vermelding obijt achter een naam. Hierdoor kun je aflezen dat de persoon na de zalving is overleden.

Vermelding van de zalving en het overlijden van Baeltie Arents.

Gezalfd en genezen
Er zijn ook veel namen waarbij alleen een datum van ziekenzalving vermeld staat, en géén vermelding van overlijden. Het kwam dus vaak voor dat iemand werd gezalfd, maar daarna weer beter werd. Later kon iemand opnieuw ziek worden en wel overlijden. Hierdoor komt het voor dat mensen meerdere keren gezalfd werden en zo meermaals in dit boek vermeld worden. Kijk bijvoorbeeld eens naar Marijtie Leenders Vermeulen. Zij werd op 25 maart 1733 gezalfd, maar staat niet vermeld als overleden. In 1741 verschijnt ze weer in de boeken, waarbij ze opnieuw gezalfd werd. Helaas werd de ziekte haar ditmaal fataal, en overleed ze een dag na de zalving, op 14 mei 1741. Het kwam ook wel eens voor dat iemand overleed voordat de pastoor ter plaatse was om de zieke te zalven. Maartie Claas overleed op 3 januari 1741 zonder gezalfd te zijn. Achter haar naam staat geschreven subito orbijt, oftewel: plotseling overleden.

Maartie Claas wordt als tweede genoemd in 1741, met achter haar naam subito orbijt.

Aanpassen zoekfunctie Personen
In onze personendatabase stonden de mensen oorspronkelijk als ‘overleden’ en eventueel ‘begraven’ aangegeven. Door deze vondst blijkt dat die informatie niet klopt. Inmiddels hebben we deze gegevens gecorrigeerd. In de afbeelding hieronder is een voorbeeld te zien, waarbij we zowel de datum van ziekenzalving als de overlijdensdatum vermelden.

Schermopname uit Personen van Baeltie Arents. Bij bijzonderheden wordt de datum ziekenzalving vermeldt; onder haar naam worden zowel haar woonplaats als overlijdensdatum genoemd.

Unieke vondst?
Na deze vondst onderzochten we onze collectie om te zien of de zalving van zieken vaker werd vermeld. Van Ter Aar vonden we ook een DTB-boek waar aantekeningen in zijn gemaakt van mensen die zalving hebben ontvangen. Helemaal uniek is het boek uit Zoeterwoude dus niet, maar het levert wel bijzondere details op over iemands leven.

Voetnoten

1. Al. Janssens, Het heilig oliesel, Leerboeken der dogmatica en der apologetica, deel 18 (Antwerpen, Nijmegen 1939), p. 3, 22-30.

Vondst van de Week
Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Hierin delen zij opvallende vondsten en ervaringen. Via deze website, Instagram en Facebook houden ze je op de hoogte.

Elise van der Leer-Schaaf
3 februari 2026