Wie een beetje bekend is in Leiden kent de Singelbrug wel. Een fraaie karakteristieke ophaalbrug, die aan het einde van de Zijlsingel ligt, over de Nieuwe Rijn en tussen de Utrechtse Veer en de Rijnkade. Hoewel je het aan de buitenkant niet ziet, is het een tweedehandsje. De brug stond eerder namelijk in Haarlem en kreeg in 1972 een nieuwe plek in Leiden. Daarmee is de Singelbrug een bijzonder voorbeeld van hergebruik: een brug met een lange geschiedenis op twee verschillende locaties.
Voor veel Leidenaren zijn de vele bruggen in de stad vanzelfsprekend. Toch heeft vrijwel elke brug een eigen geschiedenis. Dat geldt ook voor de Singelbrug. De Singelbrug kent een geschiedenis van bijna vier eeuwen, waarin de brug meerdere keren veranderde.
De eerste Singelbrug
De brug ontstond tijdens de late zeventiende-eeuwse stadsuitbreiding van Leiden (1659), toen ten oosten van de Herengracht een nieuwe wijk werd aangelegd en het Levendaal werd verlengd. Hierdoor kwam de singel met zijn bolwerken oostelijker te liggen en was een nieuwe brug over de Nieuwe Rijn nodig (zie afbeelding hieronder). Omdat de Nieuwe Rijn een belangrijke vaarroute naar Utrecht vormde, kreeg de brug een ophaalconstructie.
Een deel van de kaart van Christiaan Hagen uit 1670, met de locatie van de Singelbrug met de rode cirkel aangegeven. Uit de collectie van Erfgoed Leiden en Omstreken (PV_PV362), uitsnede.
Trekvaartroute naar Utrecht
De vaarroute werd nog belangrijker toen in 1664 de trekvaartroute naar Utrecht werd geopend. De door paarden voortgetrokken trekschuiten waren in de zeventiende eeuw tot en met de achttiende eeuw in (Zuid-)Holland de meest betrouwbare vorm van personenvervoer tussen de Hollandse steden. Zo ook in Leiden, waar er trekschuiten richting drie steden vertrokken (Delft, Haarlem en Utrecht). Omdat de trekvaart tot het einde van de negentiende eeuw in gebruik bleef, behield de Singelbrug haar functie als ophaalbrug zodat schepen en trekschuiten de singel konden blijven passeren.
Utrechtse Veer, aquarel van J.E. Kikkert uit 1871. Uitzicht vanaf de Singelbrug naar het westen met op de achtergrond de Rijnbrug en in het verschiet de Stadhuistoren. Uit de collectie van Erfgoed Leiden en Omstreken (PV_PV005960.8)
Van houten naar gietijzeren ophaalbrug
Vanaf de bouw van de brug tot aan ongeveer 1871 was de Singelbrug een dubbele houten ophaalbrug. Door de gevoeligheid voor weer en verval moest de brug jaarlijks gepekt/geteerd worden, en ongeveer elke dertig jaar volledig worden vervangen. Na de afbraak van de Hogewoerdspoort tussen 1863-1876 verloor Leiden zijn vestingfunctie. De afbraak van de stadspoort zorgde ervoor dat de omgeving van de singelbrug veranderde door de aanleg van de Plantage, waardoor de loop van de Zoeterwoudsesingel wijzigde (zie de kaart van H.L.A. van Campen uit 1879 hieronder). Niet veel later werd ook de houten ophaalbrug aangepakt en vervangen door een gietijzeren variant. Deze variant was veel beter bestand tegen weer en wind, maar had dezelfde verhoudingen als zijn houten voorganger.
Kaart van H.L.A. van Campen uit 1879, waarop de situatie rond de Singelbrug (rechts midden) is te zien na de sloop van de Hoogewoerdspoort en de bouw van huizen aan de Plantage. Het stratenpatroon is vandaag de dag nog hetzelfde. Uit de collectie van Erfgoed Leiden en Omstreken (K4-8954), uitsnede.
De komst van het autoverkeer
Door de opkomst van het autoverkeer in Leiden aan het begin van de twintigste eeuw vormden de dubbele ophaalbruggen een steeds groter obstakel. De bruggen waren te smal en te steil voor het groeiende autoverkeer, dat geleidelijk belangrijker werd dan het scheepverkeer. Daarom werd in 1924 gekozen voor de plaatsing van een moderne enkele plaatijzeren ophaalbrug, die beter aansloot op de nieuwe verkeersbehoeften (zie afbeelding hieronder). Deze eerste enkele plaatijzeren ophaalbrug bleef in gebruik tot 1971. In de loop der jaren kwam echter één groot nadeel aan het licht: de brug was maar breed genoeg voor één rijbaan. Door de toename van het autoverkeer in Leiden werd daarom een stoplicht geplaatst, zodat het verkeer om de beurten de brug kon passeren.
Foto uit 1970 van de vorige (eerste plaatijzeren) Singelbrug, met rechts aan de lantaarnpaal de verkeerslichten om het autoverkeer te begeleiden. Uit de collectie van Erfgoed Leiden en Omstreken (PV_PV8715.17).
Een brug uit Haarlem als oplossing
Aan het einde van de jaren 1960 kwam er, min of meer toevallig, een oplossing in beeld. De gemeente Leiden had al in 1964 een brug uit Haarlem opgekocht (de Buitenrustbrug), een ophaalbrug die daar in 1936 was gebouwd. Het idee was om deze brug te hergebruiken als uitbreiding voor de Verversbrug. De Verversbrug was toentertijd een ophaalbrug tussen de Ververstraat en de Langegracht en zou worden uitgebreid met een tweede ophaalbrug. De opgekochte Haarlemse brug was bedoeld als deze tweede brug tussen de Langegracht en Ververstraat.
Gezicht op de Haarlemse Buitenrustbrug. De brug werd oorspronkelijk door Leiden aangekocht als vervanging van de Verwersbrug, maar verving uiteindelijk in 1972 de Singelbrug. Uit de collectie van Erfgoed Leiden en Omstreken (PV_PV8715.18).
Van opslag in Haarlem naar de Singelbrug
De uitbreidingsplannen van de Verversbrug liepen echter vertraging op door financiële problemen en twijfels over het nut van de uitbreiding. Hierdoor lag de brug enkele jaren opgeslagen bij machinefabriek Figee in Haarlem, de oorspronkelijke maker van de brug uit 1936, in afwachting van restauratie en hergebruik in Leiden. Omdat doorverkopen geen optie bleek, moest de gemeente Leiden een andere bestemming vinden voor de opgekochte brug. Uiteindelijk werd besloten om de Singelbrug ermee te vervangen.
Een nieuwe plek in Leiden
Hoewel de ophaalbrug uit Haarlem slechts twaalf jaar jonger was dan de bestaande Singelbrug, bood deze wel ruimte aan twee rijbanen. Daarmee verbeterde de verkeersdoorstroming over de Zijlsingel, die als onderdeel van de singelroute nog altijd een belangrijke verkeersverbinding voor en langs de binnenstad vormde. De tweedehands brug werd in 1972 geplaatst en staat daar nog altijd fier overeind.
Gezicht op de Singelbrug na de vernieuwing, door middel van plaatsing van de Haarlemse Buitenrustbrug. Erfgoed Leiden en Omstreken (PV_PV8715.22).
De geschiedenis van de Singelbrug laat zien dat achter veel bruggen bijzondere verhalen schuilgaan, die door historisch onderzoek opnieuw tot leven komen. Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van een inventarisatieproject door Erfgoed Leiden en Omstreken en was onderdeel van de afstudeerstage van Jurre Riphagen.
Vondst van de Week
Vondst van de week (#VVDW) is een rubriek van de erfgoedexperts van Erfgoed Leiden en Omstreken. Hierin delen zij opvallende vondsten en ervaringen. Via deze website, Instagram en Facebook houden ze je op de hoogte.
23 juli 2026
Jurre Riphagen